Warmtepomp met radiatoren: werkt het met je bestaande radiatoren?

Een warmtepomp werkt met je bestaande radiatoren als elke kamer op de koudste dagen warm wordt met water van hoogstens 55 °C; dat is ook de grens voor Mijn VerbouwPremie. Volgens de rekenregel van de radiatornorm NBN EN 442 geeft een radiator met water van 55/45 °C ongeveer de helft van het vermogen op zijn fiche (75/65 °C), met water van 45/40 °C ongeveer een derde. Je installateur legt daarom per kamer het warmteverlies naast het vermogen van de radiator; vaak moeten maar enkele radiatoren weg.

In het kort

• Grens van 55 °C. Op de koudste dagen gaat er hoogstens 55 °C naar je radiatoren, op zachte dagen minder. Hoe kouder het water, hoe minder stroom.
• Minder vermogen. Bij 55/45/20 °C geeft een radiator ongeveer de helft van zijn vermogen bij 75/65/20 °C, bij 45/40/20 °C ongeveer een derde.
• Per kamer. Het warmteverlies van elke kamer komt naast het vermogen van haar radiator. Vaak moeten maar enkele radiatoren weg.
• Inregelen. Elke radiator krijgt het debiet dat zijn kamer nodig heeft, zodat je de watertemperatuur niet voor het hele huis moet opdrijven.

Kan een warmtepomp met gewone radiatoren?

In veel huizen wel. Bestaande radiatoren zijn meestal ontworpen voor warmer water, bijvoorbeeld 80/60 °C. Buildwise, het onderzoekscentrum van de Belgische bouwsector, noemt ze het grootste obstakel bij de overstap van een ketel naar een warmtepomp. Toch zijn ze vaak groter dan nodig. Uit onderzoek van het WTCB, nu Buildwise, bleken de radiatoren in nieuwe woningen van eind jaren negentig gemiddeld 1,7 keer groter dan het berekende vermogen. Heb je sinds de bouw geïsoleerd, dan kan het water na de renovatie duidelijk kouder zijn.

Zegt een installateur dat het met jouw radiatoren niet kan, of wil hij ze allemaal vervangen, vraag dan de berekening per kamer.

Voor Mijn VerbouwPremie moet je afgiftesysteem ontworpen zijn om voldoende warmte te leveren met water van hoogstens 55 °C; de warmtepomp mag wel warmer water maken voor je sanitair warm water. Radiatoren, vloerverwarming en hun montage komen niet in aanmerking voor de premie. Alle voorwaarden staan in premie voor een warmtepomp; in Brussel en Wallonië gelden eigen premies en regels.

Hoeveel warmte geeft een radiator bij 55, 45 of 35 °C?

Op de technische fiche staat het vermogen van een radiator bij standaardcondities volgens NBN EN 442: 75/65/20 °C, dus water van 75 °C naar de radiator, 65 °C terug, in een kamer van 20 °C. Hoeveel warmte hij afgeeft, hangt af van zijn oppervlak en van het verschil tussen de gemiddelde watertemperatuur en de kamer: 50 °C bij 75/65/20 °C, 30 °C bij 55/45/20 °C.

Met dat verschil en de exponent op de fiche reken je het vermogen om. EPB-pedia van de Vlaamse overheid geeft een voorbeeld met exponent 1,3498: bij 55/45/20 °C is de correctiefactor (50 ÷ 30) tot de macht 1,3498 = 1,99. Met dezelfde exponent komen we op deze waarden:

Vermogen tegenover 75/65/20 °C

Hoogste: 75/65/20 °C, 100% · Laagste: 35/30/20 °C, 15%

0%20%40%60%80%100%

50%34%100%15%

75/65/20 °C55/45/20 °C45/40/20 °C35/30/20 °C

Aanvoer/retour/kamer	Radiator met exponent 1,3498
75/65/20 °C	100%
55/45/20 °C	50%
45/40/20 °C	34%
35/30/20 °C	15%

Buildwise komt op dezelfde orde van grootte: in zijn voorbeeld daalt een paneelradiator van 2.950 W bij 75/65/20 °C naar 1.045 W bij 45/40/20 °C. Elke radiator heeft wel zijn eigen exponent; vraag de waarde voor jouw model.

De aanvoertemperatuur is de temperatuur van het water dat naar je radiatoren vertrekt. Die 55 °C heb je alleen op de koudste dagen nodig: volgens Buildwise ligt de buitentemperatuur in een gemiddeld stookjaar ongeveer 80% van de tijd boven 5 °C. De regeling volgt een stooklijn: hoe zachter het weer, hoe kouder het water. Hoe je die instelt, lees je in rendement van een warmtepomp.

Hoe controleer je per kamer of je radiatoren volstaan?

Je installateur berekent eerst het warmteverlies van elke kamer op de koudste dag; hoe die berekening verloopt en hoe het vermogen van de warmtepomp eruit volgt, lees je in het vermogen van een warmtepomp. Daarna noteert hij type en afmetingen van elke radiator en zoekt hij het vermogen bij de geplande watertemperatuur op. De rekentool Heatload van Buildwise geeft per ruimte ook het waterdebiet dat de radiator nodig heeft.

Schat het warmteverlies niet met je bestaande radiatoren: die zijn zeer waarschijnlijk te groot gekozen. En de warmtepomp stuurt één aanvoertemperatuur naar alle radiatoren, dus de kamer die het warmste water nodig heeft, bepaalt de temperatuur voor het hele huis.

Een eerste indruk krijg je door op een koude dag, in overleg met je verwarmingsinstallateur, de aanvoertemperatuur van je ketel tijdelijk op 50 à 55 °C te zetten en te noteren welke kamers warm blijven. Dat is een aanwijzing, geen berekening.

Rekenvoorbeeld: twee kamers in onze voorbeeldwoning

Onze voorbeeldwoning is een woning van 150 m² in halfopen of open bebouwing, gebouwd tussen 1975 en 1985, met radiatoren: een rekenvoorbeeld, geen gemiddelde Vlaamse woning. Het warmteverlies per kamer op de koudste dag en de radiatoren zijn onze aannames. Met exponent 1,3498 is de factor 0,5018 bij 55/45/20 °C en 0,3403 bij 45/40/20 °C.

Wat dat betekent:

• Alleen de woonkamer heeft een grotere radiator nodig. Daar heb je minstens 1.800 ÷ 0,5018 = 3.587 W bij 75/65/20 °C nodig, ongeveer anderhalf keer de huidige radiator (3.587 ÷ 2.400 = 1,49): een langere radiator, een type met meer panelen of een tweede radiator.
• Ventilatoren alleen volstaan hier niet. Kleine ventilatoren op een radiator geven volgens Buildwise maximaal 25% meer: 1.204 × 1,25 = 1.505 W, nog 295 W te weinig.
• Bij 45 °C wordt het krap. Dan schiet ook de slaapkamer 156 W tekort, en zelfs de nieuwe radiator in de woonkamer 507 W.
• De kostprijs. Radiatoren en hun plaatsing zitten niet in de prijsvorken van wat een warmtepomp kost. Vraag een prijs per kamer, met de reden voor elke aanpassing.

Lagetemperatuurradiatoren en andere oplossingen als een radiator te klein is

Grotere radiatoren. Kies het nieuwe vermogen op het warmteverlies van de kamer, niet op de oude radiator. Radiatoren die blijven, moeten vrij zijn van scheuren, vervormingen en roest, en soms moet slib uit de installatie. Isoleren noemt Buildwise de voorkeursoplossing.

Ventiloconvectoren. Ingebouwde ventilatoren blazen meer lucht langs de lamellen; volgens Buildwise geeft dat ongeveer het dubbele van een radiator op dezelfde plaats. Vraag het vermogen bij jouw watertemperatuur en het geluid in de nachtstand.

Warmtepomp met vloerverwarming of radiatoren?

Vloerverwarming is volgens Buildwise uitermate geschikt om op zeer lage temperatuur te verwarmen, met water onder 35 °C. Toch heb je ze niet nodig: bij renovatie kun je de bestaande radiatoren vaak hergebruiken, als ze bij lagere temperatuur genoeg vermogen hebben.

Vernieuw je toch een vloer, dan is dat het moment om vloerverwarming te overwegen, ook in één kamer. Ook bij vloerverwarming bepaalt de zwaarste lus de temperatuur: de lus die per vierkante meter het meeste warmte moet geven, legt de aanvoertemperatuur voor alle lussen vast. En hoe lager de warmteweerstand van de vloerbekleding, hoe beter de warmte doorkomt. Laat je de vloerverwarming samen met de warmtepomp plaatsen in een woning van minstens tien jaar oud, dan betaal je er ook 6% btw op; in een jongere woning of in nieuwbouw is dat 21%.

Hoge temperatuur warmtepomp: een oplossing voor oude radiatoren?

Een hogetemperatuurwarmtepomp maakt water bijna zo warm als een ketel. Volgens Buildwise bestaan er toestellen tot 70 °C, en volgens de Belgische catalogus van Daikin levert de Altherma 4 H F met een driefasige buitenunit tot 75 °C bij −15 °C buiten.

Maar warmer water kost altijd seizoensrendement. Dezelfde Daikin van 8 kW (buitenunit EPSK08AW1) haalt volgens die catalogus een SCOP van 5,14 bij 35 °C en 3,94 bij 55 °C (labowaarden). Wat dat in kilowattuur betekent, lees je in het verbruik van een warmtepomp.

Hebben je radiatoren meer dan 55 °C nodig, dan voldoet je installatie bovendien niet aan de voorwaarde voor Mijn VerbouwPremie.

Een hoge temperatuur is dus vooral een reserve; Mitsubishi Electric noemt in zijn Belgische brochure 75 °C voor korte periodes met een verhoogde warmtebehoefte. Wil je je ketel houden tot je huis beter geïsoleerd is, dan kan die volgens Buildwise parallel met de warmtepomp werken, als hybride warmtepomp.

Hoe regel je je radiatoren hydraulisch in?

Zonder inregeling verdeelt het water zich ongelijk: volgens Buildwise kunnen sommige takken van het leidingnet door onbalans te veel water krijgen. Sommige radiatoren krijgen dan te veel water en andere te weinig, en wie dan de watertemperatuur hoger zet, verliest rendement in het hele huis. Bij een warmtepomp is het verschil tussen aanvoer en retour kleiner, dus moet er meer water rondgaan. Laat daarom nakijken of de leidingen en de circulatiepomp dat debiet aankunnen, zonder storend geluid.

Ongelijk warme kamers, ruisende kranen en een al opgedreven watertemperatuur wijzen op een installatie die niet ingeregeld is. Vraag je installateur om deze stappen:

1. Warmteverlies per kamer. Wat elke kamer op de koudste dag nodig heeft.
2. Radiatoren nakijken. Te kleine vervangen, de installatie reinigen waar nodig.
3. Debiet per radiator. Hoeveel water elke radiator nodig heeft.
4. Kranen instellen. Elke radiatorkraan op dat debiet; een kraan die zich niet laat instellen, wordt vervangen.
5. Pomp en stooklijn afstellen. Op je huis, niet hoog voor de zekerheid.
6. Instelwaarden noteren. De instelling van elke kraan, de pomp en de stooklijn, op papier.

Checklist: je radiatoren klaar voor een warmtepomp

• Noteer per kamer het type, de hoogte en de lengte van elke radiator.
• Vraag een warmteverliesberekening per kamer, vóór je offertes vergelijkt.
• Vraag welke radiatoren vervangen worden en waarom, met een prijs per kamer.
• Laat bevestigen dat je huis warm wordt met water van hoogstens 55 °C.
• Vraag een hydraulische inregeling met de instelwaarden op papier.

Hoe je offertes naast elkaar legt, lees je in een warmtepompofferte vergelijken.

Zo rekenen we

Het rekenvoorbeeld gebruikt onze voorbeeldwoning van 150 m² met radiatoren. Het warmteverlies per kamer en de radiatoren zijn onze aannames. We rekenen het vermogen om met de rekenregel uit EPB-pedia: correctiefactor = (50 ÷ verschil tussen gemiddelde watertemperatuur en kamertemperatuur) tot de macht 1,3498. Jouw radiatoren hebben hun eigen exponent op de technische fiche. Meer in onze redactionele methode.

Veelgestelde vragen

Wat is een lagetemperatuurradiator?

Zo heet een radiator die zijn kamer warm krijgt met kouder water; Buildwise spreekt van lagetemperatuurverwarming bij een aanvoertemperatuur onder 45 °C. Vaak is dat gewoon een groter of dieper paneelmodel, zoals een type 33, of een radiator met ventilatoren. Of hij volstaat, lees je af aan het vermogen bij de geplande watertemperatuur op de technische fiche.

Moet je al je radiatoren vervangen voor een warmtepomp?

Niet per se. In ons rekenvoorbeeld heeft alleen de woonkamer een grotere radiator nodig. Stelt een offerte voor om alle radiatoren te vervangen, vraag dan de berekening per kamer die dat onderbouwt: elke radiator die zijn kamer bij de geplande watertemperatuur warm krijgt, kan blijven.

Waarom worden je radiatoren niet heet met een warmtepomp?

Omdat het water kouder is dan bij een ketel: hoogstens 55 °C op de koudste dagen en minder bij zacht weer. Je radiatoren voelen daardoor minder heet aan dan bij een ketel, terwijl de kamer toch op temperatuur komt. Blijft een kamer koud, laat dan de inregeling, de stooklijn en de radiator in die kamer nakijken, in plaats van de temperatuur voor het hele huis op te drijven.

Werkt een radiator type 22 met een warmtepomp?

Dat hangt niet af van het type, maar van zijn vermogen bij de geplande watertemperatuur tegenover het warmteverlies van de kamer. Bij een type 11 heeft de paneelradiator één paneel, bij een type 22 twee en bij een type 33 drie: bij dezelfde hoogte en lengte geeft een type 33 meer warmte dan een type 22, en een type 22 meer dan een type 11. Op de technische fiche staan het vermogen bij 75/65/20 °C volgens NBN EN 442 en de exponent of correctiefactoren om het vermogen bij lagere temperaturen te berekenen.

Wat kost vloerverwarming bij een warmtepomp?

Voor vloerverwarming geven we geen bedrag: daarvoor hebben we geen betrouwbare Belgische prijsvork. Ze zit niet in de prijs van de warmtepomp en komt niet in aanmerking voor Mijn VerbouwPremie. De kostprijs hangt vooral af van wat erbij komt: de oude vloer of dekvloer openbreken of frezen, isolatie, buizen en verdeler, een nieuwe chape en vloerbekleding. Vraag een aparte prijs per kamer, los van de warmtepomp.