Rendement van een warmtepomp: COP, SCOP en aanvoertemperatuur

Het rendement van een warmtepomp, uitgedrukt als COP of SCOP, is de warmte die ze levert gedeeld door de elektriciteit die ze daarvoor verbruikt. Over een heel jaar in een echte woning heet dat het seizoensrendement: de CREG rekent met 2,9 voor een gemiddelde lucht-waterwarmtepomp en met 3,6 voor een efficiënte installatie. De SCOP op de technische fiche ligt meestal hoger, omdat hij in het labo onder genormeerde omstandigheden bepaald wordt en niet in jouw huis; een COP geldt maar voor één meetpunt.

In het kort

• Formule. Rendement = warmte ÷ elektriciteit. Bij een seizoensrendement van 2,9 vraagt elke 1.000 kWh warmte ongeveer 345 kWh elektriciteit.
• COP. Eén meetpunt in het labo volgens EN 14511, bijvoorbeeld 7 °C buitenlucht en water van 35 °C (A7/W35).
• SCOP. Een genormeerd stookseizoen volgens EN 14825, zonder sanitair warm water. Voor gangbare lucht-waterwarmtepompen ligt die labowaarde tussen 4,4 en 5,4 bij 35 °C en tussen 3,2 en 4,2 bij 55 °C.
• Aanvoertemperatuur. Bij de zes toestellen in onze grafiek ligt de SCOP bij 55 °C 23 tot 27% lager dan bij 35 °C.
• Zelf meten. Met een warmtemeter en een aparte elektriciteitsmeter deel je na twaalf maanden de warmte door de elektriciteit.

Wat is het rendement van een warmtepomp?

Een COP van 3,5 betekent volgens de Vlaamse overheid: 1 kW elektriciteit wordt 3,5 kW warmte, een rendement van 350%. De rest van de warmte haalt ze uit de buitenlucht; hoe dat werkt, lees je in hoe een warmtepomp werkt.

Uit het rendement volgt meteen het stroomverbruik: elektriciteit = warmte ÷ rendement. Per 1.000 kWh warmte geeft dat:

Van 2,5 naar 2,9 scheelt 55 kWh per 1.000 kWh warmte, van 2,9 naar 3,6 nog 67 kWh. De laatste twee rijen zijn labowaarden van hetzelfde toestel: met water van 55 °C vraagt het per 1.000 kWh warmte 29% meer elektriciteit dan met water van 35 °C (258 tegenover 200 kWh). Wat het in je woning haalt, zeggen ze niet.

In onze voorbeeldwoning van 150 m² op gas, met 14.450 kWh nuttige warmte per jaar, vraagt een seizoensrendement van 2,9 ongeveer 4.983 kWh elektriciteit. Wat dat kost, met het capaciteitstarief erbij, lees je in het verbruik van een warmtepomp.

De CREG neemt die 2,9 als gemiddelde van een grote steekproef van warmtepompen; een officiële meetreeks in Belgische woningen bestaat niet.

Wat is het verschil tussen COP, SCOP en seizoensrendement?

Zo lees je de codes. De letter A staat voor buitenlucht, W voor water, telkens met de temperatuur in °C. A7/W35 betekent dus 7 °C buitenlucht en water van 35 °C naar je verwarming; A−7/W55 is een vriesdag met water van 55 °C.

Gemiddeld klimaat betekent in de Europese ecodesignregels het klimaat van Straatsburg, met een ontwerptemperatuur van −10 °C. Dat is een testconditie, geen Belgische ontwerptemperatuur. Binnen Vlaanderen verschilt het klimaat weinig: het KMI telt in Ukkel gemiddeld 1.835,2 graaddagen per jaar (15/15, 1991–2020), in Gent 1.817,0 en in Hasselt 1.870,8, telkens binnen 2% van Ukkel.

Het EU-energielabel (verordening (EU) 811/2013) toont de energieklasse bij 35 en 55 °C; de productkaart vermeldt ook de seizoensgebonden energie-efficiëntie in procent. De Heat Pump Keymark is een vrijwillig, onafhankelijk Europees certificaat, gebaseerd op metingen door derden met de meetpunten uit de ecodesignregels.

Hoe lees je de COP-waarde op een technische fiche?

Vaillant geeft voor de lucht-waterwarmtepomp aroTHERM plus VWL 75/8.1 A 230V S2 op zijn Belgische productpagina de COP op zes meetpunten volgens EN 14511. Telkens is dat het warmtevermogen gedeeld door het opgenomen elektrische vermogen; bij A−7/W35 bijvoorbeeld 6,94 kW ÷ 2,36 kW = 2,94.

COP (prestatiecoëfficiënt)

Water van 35 °C · Hoogste: 7 °C, 4,94 · Laagste: −7 °C, 2,94

012345

2,942,134,104,942,82

−7 °C2 °C7 °C

• Water van 35 °C
• Water van 55 °C

Buitenlucht	Water van 35 °C	Water van 55 °C
−7 °C	2,94	2,13
2 °C	4,10
7 °C	4,94	2,82

• Koudere lucht, lagere COP. Met water van 35 °C levert het toestel bij 7 °C buiten 4,94 kWh warmte per kWh elektriciteit, bij −7 °C nog 2,94.
• Warmer water, lagere COP. Bij 7 °C buiten daalt de COP van 4,94 met water van 35 °C naar 2,82 met water van 55 °C, ongeveer 43% minder.
• Elk meetpunt hoort bij een ander vermogen. Bij A−7/W35 levert het toestel 6,94 kW, bij A7/W35 2,67 kW. Vergelijk twee toestellen dus alleen op hetzelfde meetpunt.

In de interactieve tekening hieronder kies je zelf de aanvoertemperatuur en zie je hoe de COP meebeweegt van een ander toestel dat in België verkocht wordt: de Viessmann Vitocal 250-A 08, met de meetpunten die Viessmann ervoor publiceert. Ook daar daalt de COP als het buiten kouder is en als het water warmer moet.

Wat is een goede SCOP voor een warmtepomp?

Viessmann geeft in zijn Belgische technische fiche voor de Vitocal 250-A met buitenunit 10 (230 V) een SCOP van 5,01 bij 35 °C en 3,87 bij 55 °C, met een ηs van 197% en 152%: energieklasse A+++ voor beide toepassingen.

SCOP en ηs zijn twee schrijfwijzen van dezelfde labowaarde. De ecodesignverordening deelt de SCOP door 2,5, de omrekeningsfactor voor de productie van elektriciteit, en trekt kleine correcties af. Voor deze toestellen komt dat neer op ηs = SCOP ÷ 2,5 − 3%: 5,01 ÷ 2,5 = 200,4%, min 3 procentpunt geeft 197%; 3,87 ÷ 2,5 = 154,8%, min 3 procentpunt geeft 152%.

Voor gangbare lucht-waterwarmtepompen ligt de SCOP volgens de fiches van de fabrikanten tussen 4,4 en 5,4 bij 35 °C en tussen 3,2 en 4,2 bij 55 °C. Een SCOP aan de bovenkant van die vork is goed in het labo. Zes toestellen die in België verkocht worden:

35 °C55 °C

SCOP (gemiddeld klimaat)

• Daikin Altherma 4 H F 08
  5,14
• Vaillant VWL 75/8.1
  4,92
• Viessmann Vitocal 250-A 10
  5,01
• Bosch Compress 5800i AW 10
  4,77
• Panasonic Aquarea L 7 kW
  4,96
• NIBE S2125-8
  5,0

Toestel	35 °C	55 °C
Daikin Altherma 4 H F 08	5,14	3,94
Vaillant VWL 75/8.1	4,92	3,59
Viessmann Vitocal 250-A 10	5,01	3,87
Bosch Compress 5800i AW 10	4,77	3,64
Panasonic Aquarea L 7 kW	4,96	3,62
NIBE S2125-8	5,0	3,7

Bij 55 °C ligt de SCOP van deze zes toestellen 23 tot 27% lager dan bij 35 °C. Hebben je radiatoren op koude dagen water van 55 °C nodig, kijk dan naar de SCOP bij 55 °C en niet naar die bij 35 °C. Ook in onze vergelijking van de beste warmtepomp telt de SCOP bij 55 °C.

Waarom haalt een warmtepomp thuis de SCOP van de fiche niet?

Een SCOP van 5,01 betekent niet dat het toestel in jouw woning 5,01 haalt:

Volgens de CREG drukken vooral een hoge of verkeerd ingestelde aanvoertemperatuur, een kouder klimaat, veel aan-uitcycli en het verbruik van hulpapparatuur en elektrische bijverwarming het seizoensrendement.

Welke aanvoertemperatuur heeft een warmtepomp nodig?

De aanvoertemperatuur, ook vertrektemperatuur genoemd, is de temperatuur van het water dat van de warmtepomp naar je radiatoren of vloerverwarming stroomt. Hoe lager ze is, hoe kleiner het verschil dat de compressor moet overbruggen en hoe meer warmte je per kWh krijgt. Buildwise noemt verwarming met een aanvoertemperatuur onder 45 °C lagetemperatuurverwarming en onder 35 °C zeer-lage-temperatuurverwarming.

Voor Mijn VerbouwPremie mag de warmteafgiftetemperatuur van het systeem in Vlaanderen hoogstens 55 °C zijn, naast andere voorwaarden. In Brussel en Wallonië gelden eigen premies en regels. Of je radiatoren met 55 °C of minder elke kamer warm krijgen, wat je doet als dat niet lukt en wanneer een hogetemperatuurwarmtepomp zinvol is, lees je in warmtepomp met radiatoren. Met water van 55 °C levert een toestel ook minder vermogen dan met water van 35 °C: zie het vermogen van een warmtepomp.

Hoe werkt de stooklijn van een warmtepomp?

Een voeler aan de buitenmuur meet de buitentemperatuur, en de stooklijn in de regeling bepaalt welke aanvoertemperatuur daarbij hoort. Hoe kouder het buiten is, hoe warmer het water.

Twee instellingen bepalen de lijn:

• De helling. Ze bepaalt hoeveel warmer het water wordt als het buiten kouder wordt. Bij een goed geïsoleerde woning is de lijn volgens Bosch meestal vlak, en hoe vlakker de lijn, hoe lager de aanvoertemperaturen.
• De parallelle verschuiving. Die schuift de hele lijn hoger of lager, bijvoorbeeld als je een andere kamertemperatuur kiest.

Een voorbeeld uit de Belgische handleiding van de Vaillant-regeling sensoCOMFORT: met stooklijn 0,4 en een gewenste kamertemperatuur van 20 °C regelt ze bij −15 °C buiten op water van 40 °C. Kies je 21 °C, dan verschuift de lijn parallel en wordt het bij −15 °C water van 45 °C. Bij deze regeling en deze lijn kost een graad meer in de woonkamer op zo'n vriesdag dus 5 graden meer aanvoertemperatuur.

Ook de fabrieksinstellingen verschillen voor een ketel en een warmtepomp:

Een warmtepomp stel je voor elke woning apart in. Sommige regelingen passen de lijn daarna zelf fijn aan; Vaillant noemt dat een adaptieve stooklijn.

Hoe stel je de stooklijn van een warmtepomp in?

De basisinstelling hoort bij de ingebruikname door de installateur; Bosch raadt aan het instellen door een erkende installateur te laten doen. Bij de sensoCOMFORT van Vaillant zit de stooklijn op het installateursniveau, achter een toegangscode. Vraag bij de oplevering wat je zelf mag bijregelen, en ga dan zo te werk:

1. Noteer de vertrekwaarden. Schrijf de helling, de verschuiving en de hoogste aanvoertemperatuur op.
2. Zet de kranen in de leefruimtes open. Draai de thermostatische kranen in de ruimtes die je elke dag gebruikt helemaal open. Dan regelt de stooklijn de temperatuur.
3. Verlaag in kleine stappen. Zet de lijn telkens een kleine stap lager tot de koudste van die ruimtes net warm genoeg blijft.
4. Wacht en houd een logboek bij. Een verwarming, en zeker vloerverwarming, reageert traag. Noteer elke wijziging met de buitentemperatuur en verander pas weer als je het effect kent.
5. Herhaal bij ander weer. Pas bij koud weer vooral de helling aan en bij zacht weer de verschuiving. Bosch noemt het instellen van de juiste lijn een langdurig proces: reken op een heel stookseizoen.

Blijft één kamer te koud terwijl de rest warm genoeg is, zet dan niet de hele lijn hoger: dan wordt het water voor alle kamers warmer en daalt het rendement. Laat liever de radiator of de inregeling van die kamer nakijken.

Hoe meet je het seizoensrendement van je eigen warmtepomp?

Om je seizoensrendement te meten, heb je twee meters nodig: een warmtemeter op de uitgang van de warmtepomp en een elektriciteitsmeter die alleen de warmtepomp meet.

Voor onze voorbeeldwoning op gas kan dat er zo uitzien (verzonnen meterstanden):

Seizoensrendement = 14.450 kWh ÷ 4.983 kWh = 2,90. Deze woning zit daarmee op de waarde waarmee de CREG rekent voor een gemiddelde lucht-waterwarmtepomp.

Wat de meters meten. Zit het elektrische verwarmingselement op een aparte kring, dan hoort zijn verbruik erbij. Stel dat het 150 kWh verbruikte en dat zijn warmte al in de warmtemeter zit: dan is het 14.450 ÷ (4.983 + 150) = 2,82 in plaats van 2,90.

Een heel jaar. Losse weken zeggen weinig, omdat de COP met het weer meebeweegt; een koude winter drukt het jaarcijfer. Ligt het duidelijk onder 2,9, laat de instellingen dan nakijken.

Checklist: rendement in je offerte en na de ingebruikname

• Vraag de technische fiche met de SCOP bij 35 en 55 °C en kijk naar de waarde die bij jouw radiatoren past.
• Vraag welke aanvoertemperatuur je woning op de koudste dag nodig heeft en waarop die schatting steunt.
• Vraag of er een warmtemeter en een aparte elektriciteitsmeter voor de warmtepomp bij zijn, en of het verwarmingselement meegeteld wordt.
• Laat bij de oplevering de stooklijn tonen en noteer de ingestelde waarden.
• Noteer de meterstanden bij de ingebruikname en lees ze na twaalf maanden op dezelfde dag opnieuw af.

De rest van je offerte controleer je met de offerte voor een warmtepomp.

Cijfers die veranderen

Zo rekenen we

• Seizoensrendement: 2,9 en 3,6 uit het rekenmodel van de CREG, 2,5 als lagere waarde.
• Voorbeeldwoning: 150 m² op gas, 17.000 kWh per jaar zoals op je energiefactuur, oude ketel 85%, dus 14.450 kWh nuttige warmte.
• COP en SCOP: Belgische fiches van de fabrikanten; voorbeelden, geen aanbeveling.

Meer in onze redactionele methode.

Veelgestelde vragen

Wat is een goede COP voor een warmtepomp?

Dat hangt af van het meetpunt. De Vaillant aroTHERM plus VWL 75/8.1 haalt volgens Vaillant een COP van 4,94 bij 7 °C buiten en water van 35 °C, maar 2,94 bij −7 °C en 2,13 bij −7 °C met water van 55 °C. Vergelijk twee toestellen daarom altijd op hetzelfde meetpunt, en kijk voor een heel jaar naar de SCOP.

Telt sanitair warm water mee in het rendement van een warmtepomp?

In de SCOP niet: die rekent alleen met ruimteverwarming. In je eigen seizoensrendement wel, als de warmtepomp ook je boiler opwarmt. Sanitair warm water vraagt warmer water dan je verwarming, en een te hoge instelling ervoor is volgens de CREG een van de redenen waarom het seizoensrendement daalt.

Wat is een goed seizoensrendement voor een warmtepomp?

De CREG rekent met 2,9 voor een gemiddelde lucht-waterwarmtepomp en met 3,6 voor een efficiënte installatie. Een officiële Belgische meetreeks bestaat niet, dus die twee waarden zijn het houvast dat er is. Haalt jouw installatie na een heel jaar duidelijk minder dan 2,9, laat dan de stooklijn, de bijverwarming en de instelling voor sanitair warm water nakijken.

Welke aanvoertemperatuur stel je in bij een warmtepomp?

De laagste waarbij je leefruimtes met open thermostatische kranen nog warm genoeg worden. Op de koudste dagen is dat met radiatoren hoogstens 55 °C, ook de grens voor Mijn VerbouwPremie; met vloerverwarming volgens Bosch 30 tot 40 °C. Op zachtere dagen verlaagt de stooklijn de temperatuur vanzelf.

Haalt een warmtepomp met radiatoren een lager rendement dan met vloerverwarming?

Meestal wel, omdat radiatoren warmer water nodig hebben. Vloerverwarming werkt volgens Bosch met 30 tot 40 °C, lagetemperatuurradiatoren met 40 tot 50 °C. Hoe warm jouw radiatoren het water nodig hebben, bepaalt de berekening per kamer; kijk op de fiche dan naar de SCOP bij de temperatuur die daaruit volgt.